Rosja

Z Wikipedii

Российская Федерация Federacja Rosyjska
Flaga Rosji Godło Rosji
Hymn: Государственный гимн Российской Федерации (Hymn Państwowy Federacji Rosyjskiej) ( Posłuchaj)
Język urzędowy	rosyjski, lokalnie także 27 innych języków
Język używany	rosyjski, lokalnie także ok. 100 innych
Stolica	Moskwa
Ustrój polityczny	republika federalna o semiprezydenckim (mieszanym) systemie rządów
Głowa państwa	prezydent Dmitrij Miedwiediew
Przewodniczący Dumy	Borys Gryzłow
Szef rządu	premier Władimir Putin
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	1. na świecie 17 075 400 km² 0,52%
Liczba ludności (2008)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	8. na świecie 142,0 mln.[3]▼ 8 osób/km²
PKB (2008)  • całkowite   • na osobę	1699,6 mld. USD[4]▲ 12 012 USD▲
PKB (PPP) (2008)  • całkowite   • na osobę	2274,6 mld. USD▲ 16 085 USD▲
Jednostka monetarna	1 rubel rosyjski = 100 kopiejek (RUB)
Istnieje po rozwiązaniu:	ZSRR 26 grudnia 1991
Religia dominująca	Prawosławie (66%)
Strefa czasowa	UTC +2 do +12 - zima UTC +3 do +13 - lato
Kod ISO 3166	RU
Domena internetowa	.ru
Kod samochodowy	RUS
Kod telefoniczny	+7
1  Dane szacunkowe na 1 stycznia 2008 podane za rosyjską Federalną Służbą Statystyki Państwowej. Publikacja CIA The World Factbook szacuje liczbę ludności Rosji w lipcu 2008 na ok. 140 702 000. 2  Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2008.

Kreml w Moskwie

Dmitrij Miedwiediew, Prezydent Rosji

Portal:
Rosja

Rosja, Federacja Rosyjska (ros. Росси́я, Rossija; Российская Федерация, Rossijskaja Fiedieracyja)posłuchaj po rosyjsku ^?/i – państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 8. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie i Bangladeszu).

W ZSRR Rosja (czyli Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie RFSRR) pełniła rolę dominującą, od 1991 roku jest samodzielnym państwem. Widać różnicę między obecną pozycją Rosji, a czasami zimnej wojny, kiedy ZSRR był jednym z dwóch światowych supermocarstw. Obecnie Rosja jest uważana za światowe mocarstwo, a przez niektórych nawet za supermocarstwo.

[edytuj] Pochodzenie nazwy kraju

Nazwa Rosja, którą zaczęto używać pod koniec XV wieku, pochodzi od greckiej nazwy Rusi Rhōs. Zatem Rosja znaczy tyle co "Ruś".^[1] O ile etymologia słowa Rosja wydaje się oczywista, o tyle pochodzenie słowa Ruś wzbudza wiele kontrowersji. W historii wywodzono ją od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów (hipoteza Sz. Zimorowica), albo od słowa "rossieja" co oznacza "po ziemi, daleko" (hipoteza M. Stryjkowskiego). Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę Ruś od ugrofińskiego słowa "Ruotsi", które oznacza "mieszkańcy wybrzeża", "brzeżanie". Finowie do dzisiaj nazywają tak również Szwedów, od których słowo to mogli przejąć.^[2]

[edytuj] Polityka

[edytuj] Rola w polityce światowej

Ponieważ Federacja Rosyjska jest prawnym sukcesorem ZSRR, a większość terytorium, ludności i produkcji przemysłowej ZSRR była w Rosji, po upadku ZSRR Rosja nadal pełni ważną rolę w polityce światowej. Kraj ten należy do G8. Rosja została oficjalnie włączona do G7 w roku 1998 nie ze względu na znaczenie ekonomiczne, lecz z przyczyn politycznych. Był to wyraz wdzięczności dla prezydenta Jelcyna za przeprowadzenie reform gospodarczych w Rosji i za jego neutralną postawę wobec rozszerzenia NATO na wschód, co dało G7 + Rosję. G8 utworzono już za rządów Władimira Putina wraz z polepszaniem się w tym czasie sytuacji ekonomicznej w Rosji.

Rosja jest pełnoprawnym członkiem następujących organizacji międzynarodowych: APEC, ARF, BIS, BSEC, CE, Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, G8, GCTU, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, IDA, IFC, IFRCS, Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna, ILO, IMO, Inmarsat, Interpol, IPU, ISO, ITSO, ITU, ITUC, Klub Paryski, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Komitet Olimpijski, MIGA, MINURSO, NSG, ONZ, OPCW, Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, OSCE, PCA, PFP, Powszechny Związek Pocztowy, Rada Arktyczna, Rada Bezpieczeństwa ONZ, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Rada Partnerstwa Euroatlantyckiego, SCO, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNITAR, UNMEE, UNMIL, UNMIS, UNOCI, UNOMIG, UNTSO, UNWTO, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, Wspólnota Niepodległych Państw, ZC, Związek Białorusi i Rosji oraz posiada status obserwatora w organizacjach: CERN, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej, OAS, OIC i WTO. Rosja jest także sygnotariuszem Międzynarodowego Trybunału Karnego, partnerem w rozmowach ASEAN i gościem NAM-u.^[3]

[edytuj] Ustrój polityczny

Zobacz więcej w osobnym artykule: Ustrój polityczny Rosji.

Rosja jest państwem federacyjnym o semiprezydenckim (mieszanym) systemie rządów. Od 17 kwietnia 1992 roku używa 2 równorzędnych nazw Rosja i Federacja Rosyjska. Zgodnie z konstytucją, zaaprobowaną w referendum z 12 grudnia 1993 roku, głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych na 4-letnią kadencję. Prezydent ma szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej (prawo wydawania dekretów z mocą ustawy) i władzy wykonawczej (jest m.in. gwarantem konstytucji, praw i swobód obywatelskich, naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz arbitrem w sprawach między władzą centralną i regionalną).

Organem władzy ustawodawczej jest dwuizbowy parlament — Zgromadzenie Federalne, składające się z izby wyższej: Rady Federacji oraz izby niższej: Dumy Państwowej. W skład Rady Federacji wchodzi 178 członków (po 2 przedstawicieli z każdego z 89 podmiotów federacji: po 1 reprezentancie władzy ustawodawczej i wykonawczej). Duma Państwowa składa się z 450 deputowanych wybieranych na 4-letnią kadencję w wyborach powszechnych (225 mandatów zostaje obsadzonych w okręgu federalnym na podstawie systemu proporcjonalnego z list partyjnych, 225 — w okręgach 1-mandatowych).

Organem władzy wykonawczej jest rząd, na którego czele stoi przewodniczący (premier) powoływany przez prezydenta w uzgodnieniu z Dumą Państw. Członków rządu mianuje prezydent na wniosek premiera. Subiekty Federacji Rosyjskiej mają własne konstytucje i organy władzy ustawodawczej oraz wykonawczej.

[edytuj] Partie polityczne

Zobacz więcej w osobnym artykule: Partie polityczne Rosji.

W Rosji istnieje system wielopartyjny. Partie konkurują o miejsca w dwuizbowym parlamencie - 450-osobowej Dumy Państwowej i 178-osobowej Rady Federacji (połowa jej członków jest jednak delegowana przez podmioty federacji). W wyniku ostatnich wyborów w parlamencie znalazły się cztery ugrupowania: Jedna Rosja, Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej, Liberalno-Demokratyczna Partia Rosji oraz Sprawiedliwa Rosja: Ojczyzna/Emeryci/Życie.

Do innych pomniejszych partii politycznych należą m.in Agrarna Partia Rosji, Jabłoko, Partia Ożywienia Narodowego "Wola Narodu", Pokój i Jedność, Rosyjska Partia Sprawiedliwości, Sojusz Sił Prawicowych, Unia Demokratyczna i Zielona Alternatywa. Skrajnie krytyczne wobec obecnych władz ugrupowanie Inna Rosja zrzesza pięć niewielkich partii politycznych o całkowicie odmiennych programach. W Rosji działa także ruch na rzecz przywrócenia monarchii. Jedną z wielu organizacji działających w ramach tego ruchu jest Stowarzyszenie Rodziny Romanowów.

[edytuj] Przestrzeganie praw i swobód

Poziom przestrzegania praw i swobód w Rosji jest niezwykle trudny do ustalenia ze względu na dość wielkie różnice panujące pomiędzy poszczególnymi regionami kraju jak i silnym upolitycznieniem tematu. W rankingu Press Freedom Index 2008 organizacji Reporterzy bez Granic, Rosja jest na 141. miejscu na 173.^[4]

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Aby uczynić ją weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

System penitencjarny
Rosyjskie Gławnoje Uprawlienie Ispołnienija Nakazanii (GUIN) - Główny Zarząd Wykonania Kar - jest drugą co do wielkości (po amerykańskiej) machiną penitencjarną na świecie. W więzieniach przetrzymywanych jest ponad osiemset tysięcy osób, GUIN składa się [dane z 2005 roku] z 765 obozów, 598 zakładów przemysłowych i 70 gospodarstw rolnych, z roczną produkcją o wartości 16 miliardów rubli. System penitencjarny w Rosji zatrudnia 350 tysięcy osób. Ponad 38% skazańców to recydywiści. Ponad 150 tysięcy więźniów choruje na gruźlicę i AIDS, w latach 2003-2004 zmarło lub popełniło samobójstwo ok. 1600 osób.

[edytuj] Geografia

[edytuj] Położenie

Rosja położona jest na dwóch kontynentach: Europie i Azji. Rozciąga się od Europy Wschodniej przez północno-środkową Azję, aż do Oceanu Spokojnego. Rosja graniczy z Norwegią, Finlandią, Estonią, Łotwą, Białorusią, Ukrainą, Gruzją, Azerbejdżanem, Kazachstanem, Chinami, Mongolią, Koreą Północną oraz Litwą i Polską (z dwiema ostatnimi poprzez obwód kaliningradzki). Graniczy także z kilkoma państwami poprzez Morze Bałtyckie, Morze Czarne, Morze Kaspijskie, Morze Ochockie z Japonią oraz poprzez Morze Beringa (Cieśnina Beringa) z USA. Długość granic lądowych wynosi 20,3 tys km, morskich - 38 tys km. Rozciągłość południkowa Rosji wynosi do 4000 km, natomiast rozciągłość równoleżnikowa - 9000 km.

[edytuj] Podział terytorialny

Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział terytorialny Rosji.

Mapa podziału administracyjnego Rosji. Stan na 01.03.2008

W skład Federacji Rosyjskiej wchodzą 83 równoprawne podmioty:

• 46 obwodów: amurski, archangielski, astrachański, biełgorodzki, briański, czelabiński, irkucki, iwanowski, jarosławski, kaliningradzki, kałuski, kemerowski, kirowski, kostromski, kurgański, kurski, leningradzki, lipiecki, magadański, moskiewski, murmański, niżegorodzki, nowogrodzki, nowosybirski, omski, orenburski, orłowski, penzeński, pskowski, riazański, rostowski, sachaliński, samarski, saratowski, smoleński, swierdłowski, tambowski, tiumeński, tomski, tulski, twerski, uljanowski, włodzimierski, wołgogradzki, wołogodzki, woroneski
• 21 republik: Adygeja, Ałtaj, Baszkiria, Buriacja, Chakasja, Czeczenia, Czuwaszja, Dagestan, Inguszetia, Jakucja, Kabardo-Bałkaria, Kałmucja, Karaczajo-Czerkiesja, Karelia, Komi, Mari Eł, Mordwa, Osetia Północna-Alania, Tatarstan, Tuwa, Udmurcja
• 9 krajów: Ałtajski, Chabarowski, Kamczacki, Krasnodarski, Krasnojarski, Nadmorski, Permski, Stawropolski, Zabajkalski
• 2 miasta wydzielone: Moskwa, Sankt Petersburg
• 1 obwód autonomiczny: Żydowski
• 4 okręgi autonomiczne: Chanty-Mansyjski - Jugra, Czukocki, Jamalsko-Nieniecki, Nieniecki

[edytuj] Strefy czasowe

Strefy czasowe Rosji

[edytuj] Klimat

Klimat przeważnie kontynentalny strefy umiarkowanej i podbiegunowej, na niewielkim obszarze wschodniego wybrzeża klimat monsunowy, a nad Morzem Czarnym klimat podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Średnia temperatura lipca od 2°C na północnym wybrzeżu i 15°C na wschodzie do 25°C na południu Niziny Wschodnioeuropejskiej. Średnia temperatura stycznia od 1°C nad Morzem Czarnym i -6°C na zachodzie do -20°C na wschodnim wybrzeżu i poniżej -30°C w Syberii Wschodniej (w rejonie Ojmiakonu ok. -50°C). Roczna suma opadów od ponad 600 mm na krańcu zachodnim i wschodnim do około 200 mm na Syberii Środkowej i Wschodniej oraz poniżej 200 mm na Nizinie Nadkaspijskiej. W wysokich górach do 1000 mm. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od 1 miesiąca nad Morzem Czarnym do 9 miesięcy na wybrzeżach Morza Arktycznego.

Wraz ze zmniejszeniem się wpływu Oceanu Atlantyckiego maleje ilość opadów atmosferycznych i rośnie roczna amplituda temperatury powietrza. W okolicach Wierchojańska odnotowano największe na Ziemi, wynoszące powyżej 60°C, roczne amplitudy temperatury powietrza.

[edytuj] Ukształtowanie powierzchni

Topografia Rosji

Europejską część Rosji zajmuje Nizina Wschodnioeuropejska. W jej części północnej dominuje krajobraz polodowcowy. Najwyższymi wzniesieniami niziny są wzgórza Wałdaj, gdzie znajdują się źródła Wołgi - najdłuższej rzeki Europy oraz Dniepru i Dźwiny. Europejską część Rosji od azjatyckiej oddzielają góry Ural. Na wschód od Uralu rozciąga się Nizina Zachodniosyberyjska o powierzchni około 3 mln km², która stopniowo przechodzi w Wyżynę Środkowosyberyjską (wraz z górami Putorana) o powierzchni około 3,5 mln km². Na północ od Wyżyny Środkowosyberyjskiej rozciąga się Nizina Północnosyberyjska, natomiast na wschód rozpoczyna się Nizina Środkowojakucka. Na wschód od tej niziny rozpoczynają się wschodniosyberyjskie pasma górskie na które składają się: Góry Wierchojańskie, Góry Czerskiego, Góry Anadyrskie, Góry Koriackie oraz Góry Środkowe na półwyspie Kamczatka. Na południu Niziny Zachodniosyberyjskiej ku wschodowi rozciągają się południowo-syberyjskie pasma górskie na które składają się: Ałtaj, Sajany, Góry Jabłonowe, Góry Borszczowoczne, Góry Stanowe, Pasmo Stanowe, Góry Ałdańskie, Dżugdżur oraz Sichote Aliń.

Najwyższym szczytem Rosji jest Elbrus o wysokości 5642 m n.p.m. znajdujący się w górach Kaukaz, najdłuższą rzeką jest Ob o długości 4338 km lub 5410 km (od źródeł Irtyszu). W Rosji znajduje się też najdłuższa rzeka Europy - Wołga o długości 3690 km. Największym jeziorem Rosji (i Świata) jest Morze Kaspijskie. W Rosji znajduje się też najgłębsze jezioro na świecie - Bajkał (około 1/5 światowych zasobów wody słodkiej). Ma on głębokość 1637 m, natomiast dno jeziora jest 1285 metrów pod poziomem morza, co tworzy największą na świecie kryptodepresję.

[edytuj] Największe miasta Rosji

Zobacz więcej w osobnym artykule: Miasta w Rosji.

Zgodnie ze spisem powszechnym z 2002 r. prawa miejskie posiada w Rosji 1108 miejscowości.

Moskwa

Sankt Petersburg

Nowosybirsk

Niżny Nowogród

Miasto	Ludność	Powierzchnia	Region
Moskwa	10 415 400	1081 km²	Moskwa
Sankt Petersburg	4 600 000	605 km²	Sankt Petersburg
Nowosybirsk	1 405 600	447 km²	Obwód nowosybirski
Niżny Nowogród	1 297 600	673 km²	Obwód niżnonowogrodzki
Jekaterynburg	1 287 007	490 km²	Obwód swierdłowski
Samara	1 157 880	311 km²	Obwód samarski
Omsk	1 134 016	572 km²	Obwód omski
Kazań	1 105 289	425 km²	Tatarstan
Czelabińsk	1 077 174	486 km²	Obwód czelabiński
Rostów nad Donem	1 062 144	354 km²	Obwód rostowski
Ufa	1 042 437	753,7 km²	Baszkiria
Wołgograd	1 011 417	565 km²	Obwód wołgogradzki
Perm	1 001 653	798 km²	Kraj Permski

[edytuj] Demografia

[edytuj] Statystyki demograficzne

Według Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organisation, WHO), 2003:

• Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia: Rosja zajmuje 48 miejsce w Europie (na 52, łącznie z azjatyckimi państwami b. ZSRR). W całej populacji: 65 lat, w tym: mężczyźni 58 lat, kobiety 75 lat. Polska: 28., odpowiednio: 75, 71, 79 lat^[6].
• Pod względem oczekiwanej długości życia mężczyzn, Rosja jest na 50 miejscu w Europie (na 52). Polska: 28^[7]
• Śmiertelność poniżej 5 roku życia: 15 miejsce w Europie (18 na 1000; dziewczynki 14 na 1000). Polska 25., odpowiednio: 7 i 9 na 1000^[8].
• Śmiertelność dorosłych (15-59 lat): 1 miejsce w Europie (480 na 1000; kobiety 182 na 1000). Polska: 20., 202 na 1000; kobiety 81 na 1000^[9].
• Oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu osób w wieku 60 lat (2002): 48 miejsce w Europie na 52. Mężczyźni: 10,1 lat, kobiety 14,2 lat. Polska: 28., mężczyźni: 17,3 lat, kobiety: 22,17 lat^[10]

[edytuj] Struktura etniczna

Zgodnie ze spisem ludności przeprowadzonym w 2002 roku.^[11]

[edytuj] Religia

53-72% obywateli Rosji to chrześcijanie (51-70% prawosławni, 1-2% katolicy, 1% protestanci), 6-15% to muzułmanie. Wyznawcy innych religii stanowią mniej niż 1% populacji. Liczba ateistów, agnostyków i wyznawców religii nieodwołujących się do pojęcia Boga/bogów (np. buddyzmu lub szamanizmu) wynosi 24-48%^[12].

95% zarejstrowanych prawosławnych przynależy do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego^[13]. Liczba praktykujących prawosławnych jest stosunkowo niska i wynosi 15-20%^[14]. Islam jest najbardziej rozpowszechinony na Powołżu, północnym Kaukazie, zachodniej Syberii i w niektórych wielkich miastach. Buddyzm jest religią tradycjną w trzech regionach Rosji: Kałmucja, Tuwa i Buriacja. W niektórych regionach, jak np. Jakucja lub Czukotka praktykowane są wierzenia szamanistyczne i animistyczne, będące najstarszymi religiami na świecie.

[edytuj] Edukacja

Rosja należy do krajów o najmniejszym odsetku analfabetów na świecie (0,6%)^[15]. W Rosji działają obecnie 1304 szkoły wyższe (685 szkoły państwowe i 619 szkoły prywatne) i 48 uniwersytetów. W latach 2003–2004 liczba uczniów szkół wyższych wyniosła 5 947 500 (5 228 700 uczniów szkół państwowych i 718 800 uczniów szkół prywatnych)^[16]. W rezultacie silnego nacisku państwa na promowanie nauk ścisłych oraz technologii w edukacji, matematyka, fizyka, chemia, medycyna, lotnictwo oraz astronautyka są w Rosji najlepiej rozwiniętymi dziedzinami nauki^[17]. Konstytucja Rosji gwarantuje obywatelom bezpłatny dostęp do edukacji.

[edytuj] Historia

Tu została zamieszczona Historia Rosji do roku 1991.

Zobacz więcej w osobnym artykule: historia Rosji.

[edytuj] Prahistoria i starożytność

Przypuszczalne kierunki migracji ludności praindoeuropejskiej. Mapa ukazuje ekspansję genu R1a od 6000 do 3000 lat temu. Fioletowo zaznaczony najstarszy obszar.

Według teorii kurhanowej ludność praindoeuropejska uformowała się na południu dzisiejszej Rosji (ok. 10 000 lat temu) a następnie migrując do Europy dała początek m.in. Grekom, Germanom, Celtom, Bałtom i Słowianom. Przypuszczalnie ok. 6000-7000 lat temu przywędrowały z Azji do Europy Północnej pierwsze plemiona ugrofińskie. Nowoprzybyłe ludy wkrótce zdominowały ludność paleoeuropejską, która uległa całkowitej asymilacji z migrantami. Od ok. IX w.p.n.e. obszary współczesnej Rosji zamieszkiwały również ludy irańskie, m.in. Sarmaci i Scytowie. Dorzecze Dniepru było zasiedlone przez Słowian już w V w. n. e.^[18] Niektóre ziemie późniejszego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zwłaszcza obszary północno-wschodnie, zostały zasiedlone przez ludność słowiańską po 1000 r.

W V w.p.n.e. powstało nad Morzem Azowskim Królestwo Bosporańskie. Starożytni Grecy założyli wiele kolonii na rosyjskim wybrzeżu Morza Azowskiego i Czarnego (m.in. Tanais, Fanagoria, Hermonassa, Gorgippia), które później znalazły się w strefie wpływów Cesarstwa Rzymskiego a następnie Bizancjum.

W okresie starożytnym i we wczesnym średniowieczu przez terytorium Rosji wędrowały liczne ludy różnego pochodzenia, m.in. Hunowie, Alanowie, Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie, Połowcy i Węgrzy. Ok. 632 roku powstało na południu Rosji pierwsze państwo bułgarskie, tzw. Stara Wielka Bułgaria, które upadło ok. 671 r. na skutek poniesionej klęski w wojnie z Chazarami. Bułgarzy emigrowali wówczas do Europy dając początek dzisiejszemu państwu bułgarskiemu oraz nad Wołgę, gdzie utworzyli Bułgarię Kamską (VII-XIII w.). W poł. VII w. na terenach Północnego Kaukazu powstał Kaganat Chazarski (ok. 650-969) – jedyne znane państwo judaistyczne, którego mieszkańcy nie byli etnicznymi Żydami. Chazarowie opanowali w VIII w. znaczne obszary południowej Rosji i Ukrainy podporządkowując sobie część wschodniej Słowiańszczyzny (m.in. plemię Polan).

[edytuj] Początki państwowości ruskiej

Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem (tzw. szlak "